Sorry, this entry is only available in Tagalog. For the sake of viewer convenience, the content is shown below in the alternative language. You may click the link to switch the active language.

Entrevista S.E. Primeiru-Ministru Taur Matan Ruak nian ho Jornalista Sira iha Okaziaun Enkontru Semanal ho S.E. Prezidente Republika, Dr.Francisco Gutrres Lu Olo

Palasiu Prezidente Nicolau Lobato, 19 Marsu 2020

Primeiru-Ministru Taur Matan Ruak: Ne’e enkontru semanal ho S.E. Sr. Prezidente Repúblika, ha’u lori asuntu lubuk ida mai ko’alia ho S.E. Sr. Prezidente, ida mak kona-ba seguransa, segundu mak dezastre naturais, terseiru mak koronavírus kuartu mak levantamentu fundu infraestrutura no previzaun ba impaktu sósiu ekonómiku hosi Koronavírus nian ba oin, asuntu sira ne’e mak ha’u ko’alia ho S.E. Sr. Prezidente.

Jornalista Bele aprofunda liután ?
PM-Taur Matan Ruak: Seguransa iha ita-nia rain laran buat hotu la’o di’ak, apesar insidente ki’ikoan-ki’ikoan ke akontese iha Dili ou iha Munisípiu.

Segundu dezastre naturais, dezastre naturais ne’e halo levantamentu ona, seidauk total, sira ne’ebé hatene ate agora nia estragus atinje mais valor 20 milloins de dolar, ne’e atinje populasaun nian (proprietáriu), nomós infraestrutura fíziku nian hanesan eletrisidade, bee moos, estrada, ne’e hamutuk nia kustu ne’e kuaze 20 milloins resin. Governu agora halo hela reforsu ba rekuperasaun infraestrutura sira ne’e. Rekore fundu infraestruturas no ba iha apoiu emerjensia no rekuperasaun ba populasaun sira,  ita sei haree iha kontijénsia, soké ita agora iha hela períodu duodésimu, i kontijénsia ne’e ki’ik liu, tanba ne’e mak ita-boot sira hatene foin dadauk ne’e ami halo desizaun rua iha Konsellu Ministru, horisehik (18/03) ami aprova proposta Lei ida para halo levantamentu husu autorizasaun Parlamentu Nasionál para halo levantamentu ba Fundu Petrolíferu, nomós iha semana liubá ami propoin alterasaun lei Orsamentu Jestaun Finanseira para bele fó dalan liután ba Governu  hodi responde ba ita-nia kompromisu nasionais no internasionais no kona-ba dezastre naturais nian.

Terseiru mak koronavírus, hanesan ita-boot sira hatene pais barak iha mundu liuliu sira ne’ebé ke susesu, ne’e sira responde iha faze lima (5):
Ida mak kampaña ba ijene, porezemplu; fase liman, labele kaer liman malu, tau maskra.

Ida seluk mak interdisaun. Interdisaun katak interdita ou bandu ema rai sira ne’ebé hetan ona moras ne’e bele tama ita nia rain oinsá? Se tama karik ita fó semana rua iha faze ida liu ba ne’e, agora  horisehik desizaun ne’e  semana haat, fulan ida  sira labele tama, portantu ne’e interdisaun.

Terseiru mak  restreiu. Rresteriu ne’e agora ita  sukat nia iha korona ka lae!  ne’e ita halo iha aeroportu, fronteira sira,  ita seidauk halo masal, katak halo iha Palasiu Prezidente, halo iha Palásiu Governu, halo iha eskola sira, iha loja sira, iha komunidade sira, para hatene keta moras ne’e iha tiha ona iha ne’e karik, mas agora ita seidauk halo, ita halo de’it iha aeroportu no fronteira sira ne’e.

Tuir mai izola ema sira ne’ebé infetadu, kuandu ita halo ona restreiu ida ne’e, ita deteta infetadu entaun ita haruka sira ba fatin ijolamentu para fó asisténsia kuidadu intensivu ba sira, liuliu sira ne’ebé mais vulneravel, hanesan katuas sira ne’ebé ho asma, ho tensaun, portantu vulneravel sira. Daudaun ne’e preparativu ita halo hela, iha Formoza, iha Vera Cruz, iha tibar ke ita-boot sira hatene, mas ita mós haree hela alternativa seluk hanesan ezemplu CCD ou ohin ha’u informa mós ba S.E. Sr. Prezidente Repúblika katak labele liu ona, iha pais balun rekore Ótel sira, entaun ne’e kona-ba ijolamentu nian,

Tuir mai mak kona-ba distansiamentu sosiál, bandu ema labele la’o ba la’o mai, labele halibur malu, hotu-hotu iha uma de’it, ba loja ida de’it karik ida-idak mak ba labele movimentu ema barak mak ba, mas ida ne’e liga ba Estadu de Emerjensia, ne’e ita ko’alia kona-ba direitu liberdade fundamentais ema nian iha artigu 25 Konstituisaun, depois sirkulasaun iha artigu 34, liberdade nian iha artigu 30, reuniaun ho manifestasaun iha artigu 42, ne’e  só Estadu de sítiu mak ita halo ida ne’e. Porezemplu ita labele haruka misa pára, ita labele haruka ema pára, se ita halo ida ne’e ita viola konstituisaun, tanba ida ne’e mak tenke husu autorizasaun  deklara Estadu de Emerjensia ou Estadu de Sítiu karik tama iha ida ne’e (KOVID-19 sírkula maka’as), ne’e tenke.

Jornalista: Públiku kestiona kona-ba ekipamentu ba teste nian, karik ne’e aban-bainrua akontese tiha mak halo kompletu?

PM-Taur Matan Ruak: Iha balun ke ita agora iha ona, teste ona, Sra. Ministra Saúde Interina informa beibeik, ita-nia laboratóriu agora sira prepara, ha’u espera katak iha semana ida ka rua ita bele halo ona (teste) iha ne’e, enkuantu seidauk, ita haruka ba li’ur, mas se ita hare nia iha sinais ka lae, teste ba ema nia sinal iha ka lae ita halo iha aeroportu sira.

Jornalista: Relasiona ohin Sr. Primeiru-Ministru dehan Virus (COVID-19) alastra maka’as ona ba pais lubuk, oinsá Governu nia intervensaun ba estudante sira timoroan nian iha rai li’ur?

PM-Taur matan Ruak: Bom ita-boot sira haree, kuandu mosu iha Xina, ita nia reasaun ne’e halo saida? Evakua sira, tanba ita hanoin dehan la tuir mai, soké depois tuir Europa nian evakua, Amérika nian, Austrália nian evakua, korona mós tuir, entaun daudaun ne’e iha Koreia Sul ita la evakua ema, iha Austrália ita la evakua ema, iha Indonézia ita la evakua ema, anaunser ke iha extrema nesesidade. Más  agora ita la evakua. Porezemplu hanesan país seluk nian, Amérika sira iha ne’e, Portugés sira iha ne’e, apela ba sira nia sidadaun sira se hakarak fila, sira bele fila ba sira nia rain! más se sira hakarak iha ne’e mós la obriga, i balun sei iha ne’e hela, balun ne’ebé hakarak fila bele fila. Agora ita lalin hotu mai ita la hatene, iha ne’ebá iha ona (infetadu). Ha’u hanoin ita konfia sira-nia sistema iha ne’ebá, ita la iha planu atu lalin sira mai hotu.

Jornalista: Primeiru-Ministru iha NTT mos komesa kona-ona, ne’ebé ita haree movimentu iha fronteira liuliu jalan tikus nian, oinsá Governu nia intervensaun ba ida ne’e hodi reforsa área fronterisa sira?
PM-Taur Matan Ruak: La’ós de’it fronteira, ita iha ne’e ba oin, tenke halo  teste masal ona, ita espera katak ita hetan ekipamentu para bele halo ida ne’e. Dalaruma ita-boot sira ida iha ona karik ita la hatene? Tanba besik-besik hela ne’e, ita-nian sira ne’ebé balun mai hosi Koreia ba liu de’it nia uma! keta nia lori ho mai karik. Ita-boot sira haree, iha Brasil foin dadauk Prezidente Bolsonaro, nia ba ho nia delegasaun ba hasoru  Prezidente EUA Trump, filafali mai ninian  16 mak kona-dala ida i Prezidente  dala ruma kona tan, Ministru  Interior Austrália nian ba vizita hasoru  Prezidente Trump nia oan feto no White House nia funsionáriu sira, fila mai nia mós kona-korona tiha, ne’ebé dalaruma ita bele dehan iha ne’e ona, agora ita tenke prepara psikolojikamente, moralmente tenke preparadu, ita labele hanoin dehan buat ne’e malae de’it. Kuidadu!

Jornalista: Relasiona ho Virus Korona no asuntu haat ne’ebé ohin ko’alia ho Prezidente, oinsá kondisaun Governu nia preparasaun ba iha situasaun emerjensia liuliu ba iha nesesidade báziku nian?

PM-Taur Matan Ruak: Ita iha foz 48 mil toneladas ou liu, bele aguenta fulan haat, i se nesesidade presija sei arranja tan meus  para hatama. La iha problema ho foz, agora saida mak ita halo e kontrola paraké oportunista sira labele aproveita sitasaun para hariku an, inflasiona presu produtu sira, ne’e mak ita atensaun ba ida ne’e, restu ne’e la iha preokupasaun.  Se la iha ona, ita-boot sira haree uluk ami iha aí-laran han kumbili no akar moris, tanba saida ita labele ba fali han aí-farina ita-nia abón sira-nian, la iha problema.

Jornalista: Sr. Primeiru-Ministru oinsá orsamentu atu apoiu ba prevensaun KOVID-19?
PM-Taur Matan Ruak : Horisehik(18/03) ami aprova, husu levantamentu  autorizasaun ba Parlamentu Nasionál para autoriza ami  halo levantamentu 250 milloins dolar hosi  fundu, ha’u fiar Parlamentu Nasionál bele aprova, se lae dezastre naturais ita sei iha problema no Koronavírus ita sei iha problema,  ne’ebé ha’u  fiar sei iha rekursu ba ida ne’e. Obrigadu Barak!