Sorry, this entry is only available in Tagalog. For the sake of viewer convenience, the content is shown below in the alternative language. You may click the link to switch the active language.

Parlamentu Nasionál, 30 Janeiru 2019

Obrigadu Sr. Prezidente Parlamentu Nasionál, ha’u halo observasaun ki’ik oan ida ba debate ne’e antes ha’u entrega ba Sra. Ministra Finansas Interina halo observasaun uitoan ba lapsu uitoan iha númeru sira.

Ha’u kompriende veto Sr. Prezidente nian, ha’u lembra, kuandu ha’u Prezidente da Repúblika exatamente ha’u mak veta Orsamentu Estadu. Ha’u-nia veto ne’e ninia funsaun saida? Ida de’it, bolu atensaun ba Governu, Parlamentu ba asuntu sira ne’ebé liga ba sidadaun sira-nia moris. Ha’u fiar katak Sr. Prezidente nia veto ida ne’e duni, i la’ós ho intensaun atu fó kbiit ba Sr. Deputadu sira atu intromete iha atividades pontuais governasaun nian, i ha’u lembra kuandu ha’u veta orsamentu, saida mak komportamentu parlamentu nian iha momentu ne’ebá?

Iha ha’u-nia diskursu ohin hateten, dalan rua de’it, ida fó filafali ba Sr. Prezidente, ne’e nia implikasaun iha saida? Loke krize ida boot liután, segundu ita halo diskusaun, i ha’u apresia intervensaun tantu partidu opozisaun nas mós AMP ne’ebé sustenta governasaun ne’e, ba imi-nia serenidade, i ha’u apresia em espesiál pozisaun maun boot Xanana nian, ke nia hateten tenke hasai tuir buat ne’ebé Sr. Prezidente husu. Ha’u haruka ema datolu, dala haat ba nia, i ha’u hateten, se Sr. Prezidente nia desizaun ne’e konsidera hanesan intervensaun ida sistemátiku, ita loke konfrontu ida ho Sr. Prezidente, veto orsamentu haruka filafali ba, mas maun Xanana dehan lae, intensaun Sr. Prezidente nian la’ós ida ne’e, entaun ha’u apresia ita-boot sira nia pozisaun ohin iha ne’e.

Agora husu ha’u, ha’u-nia pozisaun hanesan Primeiru-Ministru lidera VIII Governu Konstitusionál, ami-nia relasaun em relasaun Sr. Prezidente nia ezijénsia oinsá? Se ita-boot sira haree ha’u-nia intervensaun hotu-hotu hanesan Prezidente da Repúblika durante tinan lima, exatamente hanesan Sr. Prezidente agora.  Ha’u hateten ba Sr. Prezidente; Sr. Prezidente nia komportamentu hanesan buat ne’ebé ha’u Prezidente ko’alia, hanesan aman ba nasaun, la iha intensaun seluk i ha’u fiar katak Sr. Prezidente nia intensaun mós ida ne’e. Alerta, maibé ha’u mós husu para fó tempu ba ami, seis mezes halo orsamentu rua, ho presaun i depois to’o mai atu halo mudansa ida radikál, é mesma coisa des respeita instituisaun, ema hotu-hotu ne’ebé serbisu iha instituisaun nia serbisu, sira-nia sakrifísiu, ne’ebé halo to’o ohin loron.

Ha’u horibainhira dehan ba ha’u-nia membru governu sira, ita iha dalan rua de’it, ida dudu meza neineik, ida dudu meza nia ain sa’e tiha. Ita hili ida ne’ebé? Ha’u nia esperiénsia como mais vida militar ne’e, gosta ida foti ain sa’e tiha ne’e. Iha ha’u-nia vida hanesan militar ne’e, ha’u nunka hili buat ida fasil, tanba ida fasil ne’e nunka lori rezultadu, mas ida difisil ne’e, nia lori rezultadu di’ak. Se ita-boot sira haree ita-nia istória, se ohin loron FDTL nia disiplina maka’as, tanba sira aprende ho lisaun ida iha krize 2006, ne’ebé ha’u duni kuaze de metade tropa sai, tanba ne’e ha’u apresia, ita hotu kompriende i ha’u lidera Governu ida ne’e kompromete ba Sr. Prezidente, ba Parlamentu Nasionál katak ita sei halo mudansa maibé neineik, tanba saida? Apezar de uluk ha’u Prezidente kritika maka’as, ohin loron ha’u bele hasai konkluzaun ida katak, la iha setor ida mak sei troka setor industria petrolífera, atu hatama osan ba fundu petrolíferu, nia prioridade urjente, tanba se lae ita ba falénsia. Ha’u la fiar ke Edukasaun mak sei fó? Ha’u la fiar ke Agrikultura ka turizmu? Lae. Turizmu, kuandu ha’u ba Ataúru, populasaun sira dehan hanesan ne’e; Sr. Prezidente, uluk sei Prezidente, turista sira mai la’o ho bikini kontra ami-nia kultura, ha’u dehan sira la mai, ba fali fatin seluk, tanba sira hakarak bebas. Entaun ne’e ita-nia kultura, ita-nia preparasaun atu simu sira (turista).

Segundu, ita-boot sira ko’alia diálogu. Ha’u konkorda, hotu-hotu konkorda, ita-boot sira iha ne’e iha esperiénsia barak liu, ha’u apresia. Soké kondisaun diálogu, kondisaun primáriu/báziku e konsolida konfiansa, i konsolida konfiansa ne’e através atus konstrutivu, não e aktu sistemátiku de boikote, ne’e la konstrui i entaun ha’u fiar. I ha’u admira, ha’u-nia Sekretáriu Estadu, Ministru em ezersísiu, nia ba hateten katak, Parlamentu sira diálogu, ha’u dehan ne’e di’ak, tanba la’ós ko’alia de’it, ita tenke halo pasu, ne’e tenke ho umildade, porké la iha dalan seluk, tanba ne’e mak ha’u apresia ba ita-boot sira, i pasu importante ba ita-nia nasaun. Pelo faktu iha proposta hasai ida ne’e, Sr. Deputadu Hugo ohin mensiona kestaun ne’ebé Sr. Prezidente Repúblika levanta, ha’u respeita ba nia pozisaun ne’ebé iha.

Ha’u sempre dala barak hateten ba Sr. Prezidente katak, ita-boot agora ne’e aman ba nasaun nian, la’ós aman ba labarik sira nian ne’e lae.  Mas aman ida nasaun nian, i kuandu ita aman, ita-nia hahalok ne’e labele hanesan oan sira, tanba aman ona. “Iha Português dehan Tem que saber engolir sapos, se é necessário engolir também leitão- katak “ Ita Tenke Hatene Tolan Manduku, Karik mós  presiza tolan leitaun (fahi-oan lalar)”,   tanba tenke hatene tolan, se la hatene  tolan, entaun ne’e iha problema. Tanba ne’e mak ha’u agradese i ha’u-nia Governu kompromete para halo ezersísiu muito delikadu/lento, neineik para ba kondús halo nusa mak orienta ita-nia investimentu sira, tanba ita-boot sira iha ne’e tinan barak liu, ha’u foin mak mai Governu, karik fasil hanesan ita-boot sira hateten, 16 anos ita halo tiha ona, tanba la fasil ne’e mak to’o ohin ne’e, i ha’u foin  mak fulan neen ita-boot sira ezije ha’u halo fali buat ne’ebé imi la halo iha 16 anos! Oh My God! Deskulpa pelo respeito, ita boot sira tenke respeitu ida ne’e.

Tanba ne’e Sr. Prezidente PN, deputadu sira, ha’u apresia ita-boot sira i aktus konstrutivu mak konstrui, konsensu, konstrui unidade, tanba se lae é imposivel. Obrigadu.