Dili, 29 Novembru 2018: S.Exa. Primeiru-Ministru, Taur Matan Ruak, hala’o enkontru ordináriu semanal ho Prezidente Repúblika, Dr. Francisco Guterres “Lú Olo”, Kinta-feira ne’e iha Palasiu Prezidente Nicolau Lobato-Dili, hodi informa kona-ba atividade sira Governu nian iha semana ikus ne’e nian,  no informa mós kona-ba preparasaun debate Orsamentu Jeral 2019 ne’ebé tuir kalendáriu, debate  Jeneralidade sei hahú iha loron kinta-feira, 6 Dezembru semana oin.

Tuir mai sitasaun entrevista jornalista sira ho Xefe Governu, hafoin remata enkontru semanal ho Xefe Estadu.

Primeiru-Ministru Taur Matan Ruak (PM-TMR): Ne’e reuniaun semanal ho Sr. Prezidente da Repúblika, informa uitoan kona-ba situasaun ita nian pais nian no atividades ba debate Orsamentu 2019 nian.

Jornalista: Oinsá ho atu sosa asaun husi SHEEL nian agora nia progresu oinsá?

PM-TMR: Orsamentu tama tiha ona tanba ne’e iha Parlamentu mak sei haree, mas daudaun ne’e iha orsamentu ne’ebé haruka ba ne’e inklui maka ConocoPhillips nian, SHELL nian seidauk, tanba orsamentu tama tiha ona Parlamentu mak foin SHELL nian akontese, tanba ne’e kuandu diskusaun iha ne’ebá mak sei haree.

Jornalista: Karik ida ne’e sei la prejudika prosesu negosiasaun entre kompañia ho parte Timor-Leste, tanba ita adia ona pagamento ba sira?

PM-TMR: Ne’e lae, tanba negosiasaun ne’e konsumadu ona katak hotu tiha ona, agora ne’e haree prosesu halo nusa mak implementasaun, komplimentu akordu nian de’it.

Jornalista: Orsamentu ba sosa asaun SHELL nian ne’e mai husi Orsamentu 2019 nian ga 2020?

PM-TMR : Ne’e hanesan ohin ha’u dehan, só iha Parlamentu mak foin bele diskute, tanba SHELL nian ne’e diskute depois de desizaun ne’e sai depois ami haruka tiha orsamentu ba iha Parlamentu, tanba ne’e mak durante diskusaun orsamentu iha ne’ebá mak sei haree, se iha nesesidade tenke hatama tanba selae ita laselu, agora ConocoPhillips nian maka iha ona.

Jornalista: Durante ne’e iha isu kona-ba remodelasaun, karik tuir S. Exa. Primeiru-Ministru nia haree Ministériu ne’ebé mak presiza halo remodelasaun?

PM-TMR: Bom,  iha loron hira ne’e imi nain hira hetan ha’u sempre ko’alia remodelasaun mais, ha’u seidauk hatene remodelasaun saída mak sei halo? Mas naturalmente kuandu remodelasaun, kualkér remodelasaun ida akontese, imi sei informadu i ami labele subar buat ne’e ba imi, hein tempu ida ne’ebé mak remodelasaun iha ami sei informa ba imi. Agora ami seidauk iha agenda kona-ba remodelasaun.

Jornalista: S. Exa. Primeiru-Ministru signifika laiha ona opsaun seluk anaunser remodelasaun?

PM-TMR: Ne’e hanesan ohin ha’u hateten ba imi, remodelasaun ne’e imi mak husu ba ha’u,  ha’u seidauk iha planu atu informa ba imi, ne’ebé ha’u-nia resposta ne’e ba fali imi, hateten saída? Hateten katak kuandu iha ha’u sei informa, mais agora ha’u seidauk iha programa, planu ida kona-ba remodelasaun nian, mas karik remodelasaun iha ne’e buat ida/atividades, ida que antes atu halo tenke diskute ho instituisaun sira ne’ebé iha interesse ba remodelasaun, tanba ita-boot sira haree, ha’u-nia Governu ne’e sustenta husi Partidu Lima (5).

Jornalista: S. Exa. Primeiru-Ministru foin akontese kazu Kuluhun depois ida ne’e mosu ona asaltu hasoru membru Polísia sira iha Komoro, ikus liu iha Oecussi, karik ida ne’e iha ligasaun ka lae?

PM-TMR: Ha’u seidauk iha informasaun detallu kona-ba ida ne’e, mais ha’u hakarak aproveita okaziaun ida ne’e hateten ba ha’u-nia oan joven sira, presiza tenke tuur hakmatek. Ha’u iha oan na’in tolu(3), ita-nia oan sira ne’e la’ós hanesan kulat moris de’it, ita kole entaun ita hakarak sira-nia vida, sira-nia futuru ne’e di’ak do que sira uza fali ba halo problema que lori terus ba família sira, lori terus ba sira nia an, tanba ne’e ha’u husu ba ha’u-nia oan sira (joven sira) para tuur hakmatek i labele haluha tenke halo esforsu para selu inan -aman sira-nia favor. Tanba ita ema ne’e laos kulat moris mesak, ita mai husi inan -aman, ita mai husi família i ita-nia responsabilidade mak ne’e, saída mak ita bele halo para selu ita-nian inan-aman sira-nia favor. Tan ne’e ha’u husu ba ha’u-nia oan sira karik iha problema ruma rekore(hato’o) ba instituisaun sira, labele ida-idak halo tanba ne’e konsekuénsia ne’e iha.

Apela mós ba iha Instituisaun Estadu, liuliu PNTL, besik ona loron boot Natal no Ano Novo para sira tenta mantein komunikasaun ho instituisaun sira seluk, mantein ordem ho estabilidade iha ita-nia rai ne’e importante tebes. Tanba Timor sidade ki’ikoan ida, ita hotu tenke iha obrigasaun fó ita-nia kontribuisaun ba hametin estabilidade na pás iha ita-nia rai, ida ne’e mak ha’u nia mensajen ba joven sira.

Jornalista: Oinsá S. Exa. Primeiru-Ministru nia pontu de vista relasiona ho Sosiedade Sivíl liu husi FONGTIL no La’o Hamutuk husu ba Prezidente Repúblika atu veta lei atividades petrolíferu?

PM-TMR: Desizaun final ne’e iha Sr. Prezidente-da-Repúblika nia liman, ita hotu ne’e fó ita-nia opiniaun, ami-nia (Governu-red) opiniaun hakarak Sr. Prezidente promulga, Sosiedade Sivíl dehan hakarak Prezidente veta, agora desizaun ne’e iha Sr. Prezidente nia liman. Ha’u iha esperiénsia ne’e tanba ha’u uluk tinan lima (5) iha ne’e ne’ebé ha’u hatene oin nusa mak komportamentu Prezidente nian mais ne’e opiniaun.

Agora buat ida serta ba sidadaun hotu ita batalla maka’as, ita hakarak ita-nia riku soin ne’e favorese ba ita, agora iha momentu ne’ebé atu favorese ba ita maka ita kaer soe fali ne’e? Buat hotu-hotu ne’e sempre iha risku hanesan mós uluk atu ukun an ne’e risku ema mate ita simu no fim ita hetan ita-nia ukun na, ne’ebé laiha prosesu ida que laiha risku i ema hotu-hotu ne’ebé manán só sira ne’ebé brani enfrenta risku ne’e mak manán! Ida ne’ebé ta’uk risku nunka manán! Karik uluk ita lakohi funu imi hanoin took ita bele ukun an ka? Laiha! Tanba ne’e, ne’e desizaun la-fasil.

Jornalista: Primeiru-Ministru ita tan asuntu seluk, foin dadauk Sr. Prezidente-da-Repúblika rekomenda atu hadi’a lei tributaria?

PM-TMR:  Sr. Prezidente haruka mensajen soft liu fali, mamar liu fali uluk ha’u Prezidente. Ha’u Prezidente ne’e porada, agora ha’u mak Primeiru-Ministru ne’e ha’u tenke rona Sr. Prezidente nia hanoin i ami halo esforsu hotu para muda, karik ita-boot sira haree iha Programa VIII Governu nian iha prinsípiu tolu (3) que hateten; buat ne’ebé di’ak ita hatutan, buat ne’ebé ladi’ak ita hadi’a, no buat ne’ebé la serve halakon

Entaun ha’u-nia governu ne’e dispostu para hadi’a buat ne’ebé tenke di’ak, hatutan buat ne’ebé di’ak, tanba mai ha’u labele hateten,  ha’u ba ne’e atu halo fali roda foun, roda ne’e inventa tiha ona, agora saida mak halo para atu hadi’a di’ak liu tan, i mensajen Sr. Prezidente nian ne’e ami simu tanba ne’e atividade la’o hela, ita iha reforma fiskál, reforma aduaneira ne’e la’o hela i iha buat balun que ita presiza atu la’o, tenke altera lei, entaun ne’e prosesu ida que ita tenke lori tempu uitoan mais ami Governu simu.

Ha’u hanoin ita laiha dalan seluk tanba daudaun ne’e ita iha problema rua (2): ida, ita buka atu labele uza demaziadamente fundu petrolíferu atu osan ne’e hotu lalais, mas por outro lado ita mós dehan karik Estadu la-tau osan ekonomia la la’o, ne’ebé rua ne’e ita hili ida ne’ebé? Ladi’ak hotu! La-tau osan ekonomia la la’o, tau osan fundu osan hotu lalais, agora dalan ida ne’ebé maka ita tenke hili para pelo-menos hetan ekilíbriu ida entre hotu neineik, mas ekonomia mós la’o, ne’ebé eskolla ida Governu tenta haree hela halo nusa mak iha ne’e ba oin ita tenke orienta ita-nia hanoin, ita-nia komportamentu/hahalok.HOTU